ҰБТ маусымындағы “слив” топтар мен жалған жарнамалардың журналистік зерттелуі

   Жыл сайын Ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ) басталған кезде әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде «нақты сұрақтар», «100% келетін жауаптар», «грантқа кепілдік» деген мазмұндағы жарнамалар көбейеді. Әсіресе Telegram арналарында «слив» деп аталатын топтар белсенді жұмыс істеп, талапкерлерге тест тапсырмалары алдын ала қолдарына түскенін мәлімдейді. Алайда мұндай ұсыныстардың басым бөлігі шындыққа жанаспайды және алаяқтықтың бір түрі болып саналады. (baq.kz⁠)

     Журналистік тұрғыдан қарағанда, бұл құбылыстың бірнеше себебі бар. Біріншіден, ҰБТ – мыңдаған талапкердің тағдырын шешетін маңызды сынақ. Осыны пайдаланған алаяқтар оқушылардың қорқынышы мен үмітіне әсер етіп, оңай табыс табуға тырысады. Олар әлеуметтік желілерде «кеше ғана шыққан сұрақтар», «құпия база», «VIP жауаптар» сияқты сенімді көрінетін жарнамалар жариялап, ақша аударуды талап етеді. Кейбір арналарда мыңдаған жазылушының болуы олардың шынайылығын дәлелдемейді, керісінше мұндай схемалардың кең таралғанын көрсетеді. (telemetr.io⁠)

      Журналистік зерттеу барысында мұндай топтардың жұмысы ұқсас сценариймен жүретіні байқалады. Алдымен жарқын жарнамалар мен қолдан жасалған пікірлер жарияланады. Кейін «орын саны шектеулі», «соңғы мүмкіндік» деген психологиялық қысым жасайтын хабарламалар таратылады. Ақша аударылған соң сатып алушыға ескі тест материалдары, интернеттен алынған сұрақтар немесе ешқандай құндылығы жоқ файлдар жіберіледі. Кей жағдайда байланыс бірден үзіліп, сатып алушы қаражатынан айырылып қалады.

      Ұлттық тестілеу орталығы мұндай ұсыныстардың жалған екенін бірнеше рет ресми түрде ескертті. Орталықтың мәліметінше, әр талапкерге тест тапсырмалары жеке алгоритм арқылы қалыптастырылады. Сондықтан интернетте сатылатын «дайын жауаптар» нақты тест нұсқасымен сәйкес келмейді. Сонымен қатар тест материалдарын заңсыз тарату заң бойынша жауапкершілікке әкелуі мүмкін. (baq.kz⁠)

       Медиа бұл мәселеде екі түрлі рөл атқарады. Бір жағынан, кейбір арналар сенсация қуып, тексерілмеген ақпаратты таратып, жалған жарнамалардың кең таралуына жанама әсер етеді. Екінші жағынан, кәсіби журналистика дәлелдерге сүйеніп, фактчекинг жүргізу арқылы қоғамды алаяқтықтан қорғауға мүмкіндік береді. Сондықтан журналистер мұндай ақпараттарды жарияламас бұрын ресми дереккөздерден тексеріп, оқырманға оның қауіпті екенін түсіндіруі қажет.

     Бұл мәселені шешу үшін талапкерлердің медиасауаттылығын арттыру маңызды. Кез келген «100% нәтиже», «гарантия», «нақты сұрақтар» деген жарнамаға сын көзбен қарау қажет. Егер ұсыныс шынайы болу үшін тым жақсы көрінсе, оның алаяқтық болуы әбден мүмкін. Ресми ақпаратты тек Ұлттық тестілеу орталығы мен уәкілетті мемлекеттік органдардың хабарламаларынан алған дұрыс.

    ҰБТ маусымындағы «слив» топтары мен жалған жарнамалар – тек білім саласының емес, ақпараттық қауіпсіздік пен медиасауат мәселесінің де көрінісі. Журналистік зерттеулер мұндай алаяқтық схемаларды әшкерелеуге, ал қоғамның ақпараттық сауаттылығын арттыру жастарды қаржылық шығыннан және жалған үміттен қорғауға көмектеседі. ҰБТ-дағы ең сенімді «құпия» – адал дайындық пен өз біліміне сенім.