Жасанды интеллект және ҰБТ: Цифрлық замандағы білімнің жаңа форматы

    XXI ғасыр - ақпараттық технологиялар мен жасанды интеллекттің (AI) дәуірі. Бұл үрдіс әлемдік деңгейде ғана емес, Қазақстанның білім беру жүйесінде де үлкен трансформациялар тудыруда. Соңғы жылдары еліміздегі мектеп түлектерінің болашағын айқындайтын басты емтихан — Ұлттық бірыңғай тестілеуге (ҰБТ) дайындық форматы түбегейлі өзгерді. Дәстүрлі кітаптар мен репетиторлардың орнын заманауи нейрожелілер мен цифрлық платформалар басып келеді. Жасанды интеллект ҰБТ-ға дайындықтың тиімді құралы ма, әлде білім сапасын төмендететін фактор ма? Осы мәселені журналистік зерттеу аясында талдап көрейік.

     Бұған дейін оқушылар ҰБТ-ға дайындалу үшін қымбат тұратын офлайн курстар мен жеке репетиторлардың көмегіне жүгінетін. Бүгінде ChatGPT (OpenAI), Claude (Anthropic) және Gemini (Google) сияқты жасанды интеллект моделдері кез келген оқушыға 24/7 режимінде қолжетімді тегін немесе қолжетімді бағадағы жеке тұлғалық менторға айналды.

    Халықаралық зерттеулерге сүйенсек, мектеп оқушылары мен студенттердің 60%-дан астамы оқу процесінде, оның ішінде емтихандарға дайындық кезінде жасанды интеллект құралдарын тұрақты түрде пайдаланады. Қазақстанда да бұл көрсеткіш жыл санап өсіп келеді.

   Жасанды интеллекттің ҰБТ-ға дайындықтағы басты артықшылықтары:

   1. Жеке білім беру траекториясы (Personalized Learning): AI оқушының қате жіберген деңгейін анықтап, дәл сондай есептер мен тарихи даталарды қайталап шешуге мүмкіндік береді.

  2. Күрделі есептерді талдау: Математика, Физика, Химия сияқты қиын пәндерден кездесетін есептерді жасанды интеллект жай ғана шығарып бермейді, оның орындалу алгоритмін қадам бойынша (Step-by-step) түсіндіреді.

  3. Тарихи мәліметтерді жүйелеу: Қазақстан тарихы мен Дүниежүзі тарихы пәндері бойынша үлкен мәтіндерді қысқаша тезистерге (Summary) айналдырып, даталар мен оқиғалар арасындағы логикалық байланыстарды құрастырады.

    Дегенмен, жасанды интеллекттің ҰБТ-ға дайындықтағы рөлін абсолютті мінсіз деп айтуға болмайды. Бұл жерде журналистиканың басты принципі — фактчекинг (ақпаратты тексеру) мәселесі алға шығады.

     Нейрожелілер кейде «галлюцинация» (жалған мәліметтерді шындық ретінде көрсету) құбылысына бой алдырады. Әсіресе, Қазақстан тарихы, қазақ тілі мен әдебиеті сияқты ұлттық контентке келгенде, AI базасында қазақ тілді шынайы академиялық дереккөздердің аздығынан қателіктер жіберуі мүмкін. Мысалы, тарихи тұлғалардың туған жылдарын, шайқас даталарын немесе әдеби шығармалардың авторларын шатастыру жағдайлары кездеседі. Сондықтан, оқушылар үшін AI берген ақпаратты ресми оқулықтармен салыстыра отырып, медиа-сауаттылық таныту өте маңызды.

     Жасанды интеллект білім алу деңгейінде көмекші болғанымен, емтиханның өзінде «академиялық адалдық» принциптерінің бұзылуына әкелуі мүмкін деген қауіп бар. Ұлттық тестілеу орталығы (ҰТО) бұл бағытта қатаң цифрлық бақылау шараларын іске қосты.

       Қазақстанда ҰБТ толықтай электронды форматқа (Компьютерлік тестілеу) көшкендіктен, емтихан орындарында Face ID (бет-әлпетті тану) технологиясы, Беттік прокторинг және жасанды интеллект негізіндегі бейнебақылау жүйелері қолданылады. Нейрожелі оқушының экраннан тыс жаққа жиі қарауын, тыйым салынған заттарды (смартфон, шпора) пайдалану әрекеттерін адамның көмегінсіз-ақ анықтап, автоматты түрде белгі (сигнал) береді. Бұл емтиханның әділ әрі ашық өтуін қамтамасыз етеді.

      Жасанды интеллект - заманауи білім беру жүйесінің ажырамас бөлігі. ҰБТ-ға дайындық кезінде ол оқушылар үшін уақытты үнемдейтін, білімді жүйелейтін таптырмас мультимедиалық құралға айналды. Алайда, технология тек құрал екенін, ал шынайы нәтиже оқушының интеллектуалдық еңбегі мен сыни ойлау қабілетіне байланысты екенін ұмытпаған жөн. Сандық заманда білім алу форматы өзгергенімен, оның түпкі мәні — терең де сапалы ілім алу болып қала бермек.

Мақаланы дайындаған: Л.Н. Гумилев атындағы ЕНУ Журналистика факультетінің 2-курс студенті Сұлтанбай Дана.